De Via Christina Mirabilis is een pelgrimspad in het spoor van een vrouwelijke mystica. Wie de bijna 100 kilometer door Haspengouw wandelt, volgt niet alleen plaatsen uit het leven van Christina Mirabilis, maar maakt ook kennis met een bijzondere traditie van vrouwelijke mystiek uit de middeleeuwse Lage Landen. Christina was wel een ‘buitenbeentje’. Zij beleefde haar spiritualiteit opvallend lichamelijk, in de natuur en vaak buiten de bestaande religieuze orde. Wat betekende dat toen, en wat kan haar verhaal betekenen voor wie vandaag op weg gaat met haar? De pelgrimservaring op de Via Christina Mirabilis is gebouwd rond wat het betekent om in het spoor van een vrouwelijke mystica te wandelen.
Wie was Christina?
Christina Mirabilis, ook ‘de Wonderbare’ of ‘the Astonishing’ genoemd, was een religieuze vrouw uit het middeleeuwse Haspengouw. Haar levensverhaal werd kort na haar dood in 1224 opgetekend door Thomas van Cantimpré (1232). Daarin wordt ze beschreven als een verbazingwekkende vrouw die haar geloofsweg met pijn beleefde, meestal de natuur opzocht en zich uit weerzin voor het menselijk kwaad volledig afzonderde. Mettertijd evolueerde zij van een gemarginaliseerde getormenteerde vrouw naar een vrije sterke mondige mystica die een bijzondere spirituele autoriteit verwierf. Vandaag vormt haar leven de inspiratie voor de Via Christina Mirabilis, een meerdaags pelgrimspad door het hart van Haspengouw, haar geboortestreek.
Bidprentje van Christina Mirabilis
Vrouwelijke mystiek
Wat is mystiek? ‘Mystiek’ noemt men een directe ervaring van eenheid met het goddelijke die een mens overkomt. Mystici zijn zich helder bewust van een boventijdelijke oneindige Liefde die alles doordringt, die hen bij momenten totaal vervult maar vaak ook pijnlijk onbereikbaar blijft.
Is deze mystieke beleving bij vrouwen anders? Het valt op dat vrouwen hun mystieke extase op een zeer lichamelijke wijze beleven. Dat onderscheidt hen. Dat maakt hun mystiek echt ‘vrouwelijk’. Het intense gevoel van eenheid met de Liefde van God of met de lijdende Christus bijvoorbeeld uit zich bij hen in bijzondere lichamelijke ervaringen. Mystieke vrouwen beleven Gods nabijheid in en vanuit hun lichaam. Zo kregen deze vrije onafhankelijke vrouwen rond 1200 een eigen stem en invloed binnen de patriarchale samenleving van hun tijd.
Vrouwelijke performances, lichamelijk en zintuiglijk
Latere mystici brachten hun mystieke ervaringen zelf onder woorden: in brieven, in gedichten, in traktaten, in autobiografische teksten… Ook mystieke vrouwen schreven zulke teksten, te beginnen vanaf Hadewych bijvoorbeeld, die een halve eeuw na Christina leefde, en die schitterende getuigenissen heeft nagelaten over de genademomenten die haar overkwamen en over haar pijn en verlangen bij het gemis daarvan.
De mystieke vrouwen uit de tijd van Christina ( ‘mulieres religiosae’ genoemd) uitten zich echter niet in woorden, niet in teksten, maar zij ‘performden’ hun ervaringen. Zij beleefden én toonden hun visioenen, extase, pijn, vreugde en verlangen in concrete lichamelijke beelden, in fysieke gewaarwordingen en bewegingen. Dansen en zingen was bij hen nooit ver weg. Mensen zagen hoe zij zichzelf soms in vervoering verloren. Ze voelden letterlijk pijn of zagen een helder licht, met tastbaar symbolische belevingen als een pijl die door het hart ging of een arm die hen omhelsde. Ze ‘belichaamden’ als het ware hun verbondenheid met Gods Liefde.
Naar een middeleeuwse mystica kijken met hedendaagse ogen
Inderdaad, dit lijkt allemaal zeer zintuiglijk. En net dat blijkt velen van ons vandaag te intrigeren in deze verhalen. Anderzijds zijn hedendaagse mensen zeer rationeel ingesteld en velen halen hun schouders op bij zulke verhalen. Daarom is het zo belangrijk ons op de eerste plaats te realiseren dat de getuigenissen over deze vrouwen uit middeleeuwse religieuze teksten komen. En dat deze natuurlijk moeten worden begrepen binnen hun historische en symbolische context.
Pas dan kunnen ze op een nieuwe manier gaan spreken, en kunnen ze voor ons een nieuwe deur openen tot een wereld die we niet meer kennen, die we misschien verloren zijn. Zeker in onze westerse cultuur.
Het blijkt dat vele van onze tijdgenoten ervoor openstaan om iets van deze vergeten werkelijkheidservaring te herontdekken.
Hoe mystiek was Christina Mirabilis?
In haar levensverhaal (geschreven in 1232) herkennen we zeker uitgesproken kenmerken van vrouwelijke mystiek. Nee, Christina was niet het type mystica dat tot visioenen kwam door zich in de eenzaamheid van een cel langdurig te wijden aan gebed en uitputtende meditatie. (Dit vermeende profiel vinden we overigens maar heel zelden terug bij de mystica’s. Veelal stonden deze vrouwen wel degelijk met beide voeten op de grond, betrokken op mens en wereld.)
Maar Christina was een ‘buitenbeentje’. En dat mogen we letterlijk verstaan! Haar mystieke beleving speelde zich meestal ‘buiten’ af, midden in de natuur namelijk. Niet zozeer binnen, in de beslotenheid, zoals een recluse. Maar buiten, de weidse natuur, de afgelegen ‘wildernis’, dat was haar echte thuis. Het lijkt erop dat haar mystieke openheid naar God daar is ontstaan en in de vrije natuur ook telkens werd gevoed. Dit is duidelijk af te leiden uit haar levensverhaal. Terecht vertelden de mensen hoe de levenswijze van Christina geleek op die van een vogel.
De lichamelijke mystiek van Christina
Na haar eerste terugkeer tot leven nam zij afstand van de mensenwereld. Men vertelt dat zij dagenlang in afzondering overleefde en bij voorkeur op grote hoogten verbleef: op torens, in de bomen. Zij leed veel pijn en pijnigde ook zichzelf. Er wordt verteld dat zij in de ijskoude Maas verbleef of in een hete bakoven of een kokende waterketel, ’s winters onder het rad van de watermolen of in de doornstruiken. Soms schreeuwde ze het uit. Lichamelijke pijn was voor haar een manier om verbondenheid met een andere goddelijke werkelijkheid te beleven.
Om te bidden vluchtte ze telkens naar verheven plaatsen, torens of hoge bomen. Ze ging recht op de palen van een omheining staan om psalmen te zingen. Ooit zag men haar volledig in elkaar gerold zoals een bal. Soms zong zij in onverstaanbare geluiden, met harmonieuze klanken diep vanuit haar borst.
Ook met heel haar levensstijl brak zij met de dagelijkse realiteit waarin de meeste mensen leven. Zij woonde nergens, zij zwierf rond, in verstelde kleren, zij at wat ze vond of bijeen bedelde.
Gedurende de negen jaren dat Christina in Borgloon verbleef en deelnam aan het getijdengebed van de kanunniken, bleef zij na het nachtgebed alleen achter om in haar eentje liederen te zingen terwijl ze danste over het plaveisel van de kerk.
Al deze verhalen heeft haar biograaf genoteerd uit de mond van mensen die Christina hebben gekend, zo beweert hij, en soms tot eigen verbazing. Thomas van Cantimpré was een invloedrijke hooggeleerde kanunnik.
Mystieke vrouwen en een mannelijke kerk
Vrije onafhankelijke vrouwen een zeer persoonlijke gelovige ontwikkeling doormaken en die met inzet van hun lichamelijkheid intens beleven, dat was voor vele mannelijke clerici en functionarissen niet evident. Dat deze vrouwen bovendien vaak een informele gezagvolle rol vervulden in de nieuwe burgersamenleving, kon niet anders dan tot spanningen leiden. Vele mannelijke kerkmensen erkenden weliswaar deze vrouwen als begenadigde ‘levende heiligen’. Maar anderen zagen in hen een bedreiging voor de kerkelijke hiërarchie, voor de orthodoxie en voor de sacramentele orde. Deze vrouwen brachten namelijk een nieuw inspirerend type gelovigheid dat leek te ontsnappen aan de kerkelijke controle.
Wat betekent dit voor wie vandaag de Via Christina Mirabilis wandelt?
Wie de Via Christina Mirabilis wandelt, hoeft zelf niet religieus of mystiek te zijn. De route nodigt uit om een landschap te betreden waarin Christina haar eigen zoektocht beleefde: buiten, onderweg, lichamelijk, kwetsbaar en vaak op afstand van de gevestigde wereld.
Tot op hoge leeftijd bleef Christina zich telkens terugtrekken in de afgelegen natuur. Na het avondeten en een korte slaap bij de zusters van Sint-Catharina in Sint-Truiden vertrok ze tegen middernacht opnieuw naar buiten. ‘De Geest had bezit genomen van alle leden van haar lichaam’, zo schrijft Thomas. ‘Mensen dachten dat de Heer aan haar apart dieper inzicht had gegeven over de wereld.’
De Via Christina Mirabilis kronkelt over de mooiste natuurpaadjes van het golvende Haspengouw. Je voelt telkens de afstand tot de bewoonde kernen. Je wandelt over weidse hoogten en waterrijke dalen. Het geeft je de gelegenheid om letterlijk en figuurlijk in de voetstappen van Christina te lopen en zoals zij open te komen voor een andere werkelijkheidservaring.
De Via is geen klassieke heiligenroute. Je wandelt in het spoor van een vrouw wier leven vragen oproept over lichaam en geest, kwetsbaarheid en kracht, afzondering en verbondenheid. Pelgrimeren wordt zo een uitnodiging om stil te staan bij je eigen innerlijke landschap. Misschien kom je iets van de mystieke beleving op het spoor. De teksten en verhalen in de pelgrimsgids zetten je daarbij op weg, van plek tot plek, van dag tot dag.
